Egzamin ósmoklasisty z polskiego: 10 celów, krok po kroku

Każdy temat podaje formę: rozprawkę, przemówienie albo opowiadanie. Forma niezgodna z poleceniem to 0 w realizacji tematu, a wtedy 0 we wszystkich kryteriach. Rozprawka to tekst, w którym bronisz tezy argumentami; opowiadanie to historia z narratorem i zdarzeniami. Realizacja tematu to 2 z 20 punktów, ale od niej zależy całe wypracowanie. Opowiadanie w miejsce rozprawki to 0 za wszystko.

W 2019 roku temat 1: napisz rozprawkę, czy w relacjach lepiej kierować się sercem czy rozumem. Temat 2: opowiadanie o odwiedzinach lisa na planecie Małego Księcia. Do tego temat 2 wskazywał lekturę: wypracowanie miało dowodzić, że znasz „Małego Księcia”.

Klucz wylicza cechy przemówienia: a) bezpośredni zwrot do adresata, b) środki retoryczne, na przykład pytanie retoryczne albo powtórzenie, c) tryb rozkazujący, d) czasowniki w 1. i 2. osobie liczby mnogiej, e) zaimki „my”, „wy”, f) zjednywanie słuchaczy. Na 2 punkty potrzebny jest zwrot do adresata i co najmniej dwie różne cechy z b–⁠f. Sam zwrot do adresata albo zwrot z jedną cechą to 1 punkt. Przemówienie było formą argumentacyjną w 2020 i w 2025 roku. Przemówienie bez bezpośredniego zwrotu do słuchaczy, na przykład „Drodzy koledzy”, ma najwyżej 1 punkt.

W 2025 roku temat 1: napisz przemówienie, w którym przekonasz rówieśników, że przyjaźń między dwiema osobami to rodzaj harmonii, która potrafi połączyć zupełnie różne charaktery. Odwołujesz się do lektury obowiązkowej i innego utworu literackiego, którym może być też inna lektura obowiązkowa.

Fragmenty, które nie dotyczą problemu wskazanego w poleceniu, obniżają realizację tematu do 1 punktu. Długi wstęp o czymś obok tematu albo akapit o lekturze bez związku z tezą to typowe fragmenty nie na temat. W 2023 roku temat 1 pytał, czy to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych; każdy akapit musiał mówić o wpływie człowieka na własny charakter. Akapit o tym, jak ciekawa jest lektura, to fragment nie na temat.

W 2023 roku temat 1: czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych? Temat 2: opowiadanie o przygodzie z bohaterem lektury, która przekona cię, że cel osiąga ten, kto wytrwale do niego dąży.

Klucz podaje listę elementów: opis, charakterystyka bohatera, czas akcji, miejsce akcji, zwrot akcji, puenta, punkt kulminacyjny, dialog, monolog, retrospekcja. Za 5 punktów fabuła ma co najmniej 6 z nich, użytych funkcjonalnie, czyli tak, żeby coś wnosiły; za 3 punkty co najmniej 4. Zwrot akcji to nagła zmiana biegu zdarzeń, a puenta to zaskakujące albo mądre zakończenie. Lista jest taka sama we wszystkich latach 2019–⁠2025, a kryterium daje 5 z 20 punktów. Opowiadanie z trzema elementami z listy ma najwyżej 2 punkty.

W 2024 roku temat 2 zaczynał się od zdania „Bez ciebie nie poradziłbym/poradziłabym sobie w tej sytuacji…”: opowiadanie o przygodzie z bohaterem lektury, którego pomoc sprawiła, że przygoda skończyła się szczęśliwie.

Za 5 punktów argumenty są uporządkowane, na przykład zhierarchizowane, czyli ułożone od najważniejszego do najmniej ważnego albo odwrotnie, ewentualnie w porządku argument i kontrargument. Argumenty częściowo uporządkowane i powierzchowne to 3 punkty. Pogłębiona argumentacja to taka, w której wyjaśniasz, dlaczego przykład potwierdza tezę, zamiast samego przywołania. Argumenty w przypadkowej kolejności, każdy w jednym zdaniu, kończą się na 3 punktach.

W 2023 roku temat 1: czy to, jakimi jesteśmy ludźmi, zależy od nas samych. Argumenty mogą odwoływać się do faktów, logiki albo emocji i powinny mieć przykłady z lektury i innego utworu.

Za 5 punktów w elementach twórczych potrzebne jest twórcze wykorzystanie treści lektury. Twórczo znaczy: bohater trafia w nową sytuację i zachowuje się tak, jak w książce, na przykład używa swojej wiedzy albo charakteru. Klucz pisze przy każdym temacie, że opowiadanie ma charakter twórczy i nie może być streszczeniem lektury. Opowiadanie, które powtarza scenę z książki, nie spełnia polecenia.

W 2021 roku temat 2: bohater lektury przenosi się do twojego świata, przeżywacie wspólną przygodę i bohater dostaje tytuł Przyjaciela Mądrości. Mądrość bohatera musi wynikać z tego, jaki jest w lekturze.

Temat argumentacyjny wymaga lektury obowiązkowej i innego utworu literackiego. Od 2024 roku zasady mówią wprost: za utwór literacki nie uznaje się powieści obrazkowej, mangi, scenariusza filmowego ani gry komputerowej. Innym utworem może być druga lektura obowiązkowa albo każda książka, wiersz czy opowiadanie. Kryterium kompetencji literackich daje 2 punkty i jest oceniane nawet w pracach, które mają 180 wyrazów albo mniej. Gra komputerowa jako drugi przykład nie liczy się jako utwór literacki.

W 2025 roku arkusz przypominał nad tematami: „Innym utworem literackim w przemówieniu może być także lektura obowiązkowa”. Temat 1 dotyczył przyjaźni, która łączy różne charaktery, więc pasują na przykład Mały Książę i lis.

Błąd rzeczowy to pomylone imię, cecha, której bohater nie ma, albo zdarzenie, którego w lekturze nie ma. Za 2 punkty praca musi być poprawna rzeczowo; 1–⁠2 błędy rzeczowe dają najwyżej 1 punkt, a więcej to 0. Egzaminator zaznacza je skrótem „rzecz.”, więc każdy liczy się osobno. Zasady oceniania z 2021 roku podają ten skrót wprost. Trzy pomylone imiona zabierają oba punkty.

W 2021 roku temat 1: w trudnej sytuacji człowiek poznaje samego siebie. Pisząc o Rudym z „Kamieni na szaniec”, łatwo pomylić jego prawdziwe imię i nazwisko, Jan Bytnar, z imieniem Zośki, Tadeusz Zawadzki.

Zasada 2 oceniania wypracowań: jeżeli uczeń w ogóle nie odwołał się do treści lektury obowiązkowej, za całą wypowiedź dostaje 0 punktów. Lektura obowiązkowa to utwór z listy wydrukowanej w arkuszu na początku, a nie dowolna ulubiona książka. W 2022 roku lista była na stronie 3 arkusza. Praca oparta tylko na książce spoza listy dostaje 0 za wszystko.

W 2022 roku temat 1: z przyjacielem łatwiej pokonywać trudności. Na liście lektur były na przykład „Kamienie na szaniec” i „Mały Książę”, w których przyjaciele pomagają sobie w trudnych chwilach.

Kompozycja zgodna z formą to wymaganie już na 1 punkt. Klucz podaje przykład: rozprawka zawiera wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Wstęp stawia tezę, rozwinięcie ją uzasadnia, a zakończenie zbiera wnioski. Kompozycja daje 2 z 20 punktów. Praca, która urywa się na ostatnim argumencie, nie ma kompozycji rozprawki.

W 2024 roku temat 1: rozprawka o tym, czy warto pomagać innym. Zakończenie może być krótkie, ale musi wrócić do tezy ze wstępu.

Spójność to jasne powiązania między zdaniami i akapitami, a logika to uporządkowane myśli. Najwyżej 1 usterka spójności albo logiki to 2 punkty, 2–⁠3 usterki to 1 punkt, więcej to 0. Słowa łączące, takie jak „dlatego”, „mimo to”, „na przykład”, „z tego wynika”, pokazują, jak myśl przechodzi w myśl. Kryteria kompozycji są takie same we wszystkich latach 2019–⁠2025. Akapit, który zaczyna się od zupełnie nowej sprawy bez żadnego przejścia, to usterka spójności.

W 2021 roku temat 1: w trudnej sytuacji człowiek poznaje samego siebie. Przejście od lektury do innego utworu najłatwiej zrobić zdaniem, które mówi, co oba przykłady mają wspólnego.

Kompozycja musi być zgodna z formą wypowiedzi, także wtedy, gdy formą jest przemówienie. Przemówienie zaczyna się zwrotem do słuchaczy i tezą, w środku ma argumenty w akapitach, a kończy się apelem, czyli wezwaniem do słuchaczy. Za kompozycję zgodną z formą, akapity i najwyżej 1 usterkę są 2 punkty. Przemówienie bez zakończenia, które urywa się na przykładzie, traci punkty za kompozycję.

W 2025 roku temat 1 to przemówienie o przyjaźni łączącej różne charaktery. Klucz nie wypisuje osobno części przemówienia, ale ocenia, czy kompozycja jest zgodna z formą.

Styl to sposób pisania: dobór słów i zdań. Za 2 punkty styl jest odpowiedni do treści i formy oraz jednolity. Klucz podaje przykład błędu: rozprawka napisana słownictwem stylu potocznego w odmianie mówionej, czyli takim, jakiego używasz w rozmowie z kolegami. Styl daje 2 z 20 punktów. „Bohater był totalnie spoko” w rozprawce to usterka stylu.

W 2019 roku temat 1: rozprawka, czy w relacjach lepiej kierować się sercem czy rozumem. Ocena bohatera powinna brzmieć jak w wypowiedzi na lekcji, a nie jak na czacie.

Styl ma być jednolity, a jeżeli mieszasz style, klucz sprawdza, czy to jest uzasadnione, czyli czemuś służy. W opowiadaniu bohater może mówić potocznie w dialogu, bo to go charakteryzuje, ale narrator pisze starannie. Kryteria stylu są takie same w latach 2019–⁠2025. Potoczne słowa narratora bez powodu to usterka jednolitości.

W 2024 roku temat 2: opowiadanie o przygodzie z bohaterem lektury, którego pomoc sprawiła, że przygoda zakończyła się szczęśliwie. W dialogu kolega może zawołać „Ale czad!”, ale narrator opisuje zdarzenia zwykłym, starannym językiem.

Sporadyczne, czyli pojedyncze, usterki w stylu dają 1 punkt, a częstsze 0. Styl sprawdzasz na końcu, czytając pracę jak egzaminator: każde słowo z rozmowy na przerwie zamieniasz na staranne. Za styl odpowiedni i jednolity są 2 punkty. Potoczne zwroty w każdym akapicie to 0.

W 2022 roku temat 1: rozprawka „Z przyjacielem łatwiej pokonywać trudności”. Słowa „kumpel”, „fajnie”, „masakra” najłatwiej zamienić na „przyjaciel”, „dobrze”, „trudna sytuacja”.

Zakres środków językowych to to, jak różne są twoje zdania i słowa. Egzaminator najpierw ocenia zakres: szeroki, zadowalający albo wąski, a potem liczy błędy językowe. Wąski zakres, czyli same proste zdania i ubogie słownictwo, daje najwyżej 2 punkty, nawet bez błędów. W latach 2019–⁠2023 szeroki zakres i najwyżej 2 błędy to 4 punkty, a 10 błędów i więcej to 0. Same zdania typu „On był dobry. On pomagał.” to zakres wąski.

W 2019 roku tabela języka miała kolumny: najwyżej 2 błędy, 3–⁠4, 5–⁠6, 7–⁠9 i 10 lub więcej. Język to najdroższe kryterium poza argumentacją: 4 z 20 punktów.

Od 2024 roku tabela języka ma kolumny: najwyżej 4 błędy, 5–⁠7, 8–⁠10, 11–⁠13 i 14 lub więcej. Wcześniej, do 2023 roku, ten sam wynik dawał próg 2 błędów. Klucz z 2024 roku podaje przykład: zadowalający zakres i 6 błędów to 2 punkty. 11 błędów przy zadowalającym zakresie to już 0.

W 2024 roku zakres zadowalający oznacza składnię i słownictwo odpowiednie do tematu. Przy takim zakresie najwyżej 4 błędy dają 3 punkty, 5–⁠7 błędów 2, a 8–⁠10 błędów 1 punkt.

Błędy w wypracowaniu są trzech rodzajów: językowe, ortograficzne i interpunkcyjne, i każdy ma osobne kryterium. W kryterium języka liczą się błędy językowe: zła odmiana, złe połączenie słów, złe słowo w zdaniu. „Poszłem” zamiast „poszedłem” albo „wziąść” zamiast „wziąć” to błędy językowe. W 2025 roku obowiązywała łagodniejsza tabela: szeroki zakres i najwyżej 4 błędy to 4 punkty. „Poszłem z nim do lasu” to błąd językowy.

W 2025 roku temat 2: opowiadanie o przygodzie z bohaterem lektury, który dokonał czynu godnego podziwu, z sytuacją z jednej z ilustracji. W opowiadaniu w czasie przeszłym łatwo o „poszłem” i „przyszłem”.

Najwyżej 1 błąd ortograficzny to 2 punkty, 2–⁠3 błędy to 1 punkt, a 4 i więcej to 0. W pracy, która ma około 250 wyrazów, to bardzo mało, więc każdą trudną literę sprawdzasz. Progi ortografii są takie same we wszystkich latach 2019–⁠2025. U uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się progi są wyższe: najwyżej 3, 4–⁠6 i 7 lub więcej. „Bochater” i „ktury” w jednej pracy to już 1 punkt.

W 2020 roku temat 2: opowiadanie o spotkaniu z bohaterem lektury, który nauczył cię czegoś ważnego. Słowo „bohater” pada w takiej pracy kilkanaście razy, więc jeden zły zapis może się powtórzyć.

Ortografia ocenia całą pracę, także zapis tytułów i imion. Lista lektur obowiązkowych jest wydrukowana na początku arkusza, więc tytuł i nazwisko autora możesz z niej przepisać. W 2022 roku lista była na stronie 3. „Kamienie na szańcu”, „Mały książe” to błędy, których łatwo uniknąć.

W 2022 roku temat 2: opowiadanie o przygodzie w świecie przedstawionym lektury. Imiona bohaterów i nazwy miejsc, na przykład Soplicowo albo Rzym, piszesz wielką literą.

Za 4 błędy ortograficzne jest 0. Najwięcej błędów jest w kilku słowach, które wracają w każdym wypracowaniu: „bohater”, „który”, „również”, „uważam”, „pomóc”, „nie chciał”. Za ortografię są 2 z 20 punktów. „Niechciał” łącznie to błąd: „nie” z czasownikami piszesz osobno.

W 2025 roku temat 1: przemówienie o przyjaźni. W przemówieniu często pada „uważam”, „również”, „przyjaciel” i „nie można”.

W latach 2019–⁠2023 punkt za interpunkcję był za najwyżej 5 błędów; 6 i więcej to 0. Brak przecinka przed „że” albo „który” to jeden błąd, a takich miejsc w pracy jest kilkanaście. Interpunkcja daje 1 z 20 punktów. Sześć brakujących przecinków to 0.

W 2021 roku obowiązywał próg najwyżej 5 błędów interpunkcyjnych, a u uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się najwyżej 7.

Od 2024 roku punkt za interpunkcję jest za najwyżej 9 błędów interpunkcyjnych; 10 i więcej to 0. Próg jest łagodniejszy, ale praca bez przecinków przed spójnikami szybko go przekracza. U uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się próg wynosi 11 błędów. Dziesięć brakujących przecinków to 0.

W 2024 roku temat 1: rozprawka, czy warto pomagać innym. W zdaniach z „ponieważ”, „aby” i „który” przecinek stoi przed spójnikiem.

Zdanie zaczęte od „który” w środku innego zdania oddzielasz przecinkami z obu stron. Drugi przecinek, po wtrąceniu, ginie najczęściej, bo zdanie wydaje się już podzielone. Zamykanie wtrącenia przecinkiem sprawdzały też zadania testowe: w 2025 roku wtrącenie z „który”, a w 2022 roku wtrącenie „jako wojewoda”. Brak przecinka zamykającego to błąd interpunkcyjny.

W 2023 roku temat 2: opowiadanie o przygodzie z bohaterem lektury, która przekona cię, że cel osiąga ten, kto wytrwale do niego dąży. W samym temacie stoi przecinek przed „kto”.

Gdy polecenie pyta, czy powiedzenie pasuje do bohaterów, punkt jest za uzasadnienie z odwołaniem do przytoczonego fragmentu. Wyjaśnienie, co znaczy samo powiedzenie, nie mówi nic o bohaterach tej książki. W 2022 roku klucz ocenił na 0 odpowiedź, która tłumaczy „jak pies z kotem” nienawiścią psów i kotów. Słownikowe znaczenie frazeologizmu bez sytuacji z fragmentu to 0.

W 2022 roku we fragmencie „Zemsty” Aleksandra Fredry Cześnik i Rejent kłócą się o mur, który dzieli ich zamek. Polecenie: czy sformułowanie „żyją jak pies z kotem” trafnie określa ich relację? Uzasadnij, odwołując się do fragmentu.

Polecenie „uzasadnij, że…” podaje ci gotową tezę, czyli twierdzenie. Punkt jest za wskazanie, w czym ta teza się sprawdza, a nie za jej przepisanie. Zdanie, które mówi „był silniejszy, bo był silniejszy”, niczego nie uzasadnia. W 2025 roku klucz dał punkt za siłę Nemeczka nazwaną wprost: odwagę i wierność przyjaciołom. Teza powtórzona innymi słowami to 0.

W 2025 roku we fragmencie „Chłopców z Placu Broni” Nemeczek, sam wobec całej drużyny, mówi: „Silniejszy zawsze wygrywa”. Polecenie każe uzasadnić, że w tej sytuacji to Nemeczek okazał się silniejszy. Siła oznacza tu siłę charakteru, a nie mięśni.

Część poleceń pyta o myśl z lektury i każe ją pokazać na przykładzie. Punkt jest za odpowiedź poprawną, zilustrowaną przykładem z tego utworu. Ogólne rady z życia mogą być mądre, ale nie pokazują, że znasz książkę. W 2025 roku klucz dał punkt za czas jako warunek przyjaźni i scenę, w której lis prosi Małego Księcia, żeby przychodził codziennie. Rada bez sceny z lektury to 0.

W 2025 roku był fragment „Małego Księcia”, w którym lis mówi: „Proszę, oswój mnie”. W 15.2 polecenie pyta, co według całego utworu jest niezbędne, żeby zyskać przyjaciela, i każe to zilustrować przykładem. Oswojenie w tej książce znaczy stworzenie więzi, która wymaga czasu.

W zadaniu na kolejność wpisujesz litery zdarzeń w kratki. W zadaniach za 1 punkt (2020, 2021) punkt jest tylko za całą kolejność, więc jedna zamiana to 0. W zadaniach za 2 punkty (2022–⁠2024) za część dobrze wpisanych liter jest 1 punkt, a za całość 2. Pułapką bywa postać nazwana raz imieniem, a raz funkcją, bo wtedy dwa zdarzenia wyglądają na niezależne. W 2020 roku klucz podał kolejność BECAD. Zamiana dwóch sąsiednich liter zeruje zadanie za 1 punkt.

W 2020 roku we fragmencie „Quo vadis” Neron recytuje wiersze, rozmawia z gośćmi, a gdy tłum się burzy, Petroniusz mówi „Ja!” i jedzie do ludzi jako wysłannik cezara. Wysłannik cezara to sam Petroniusz, więc jego decyzja (C) jest przed przemową wysłannika (A).

Część poleceń pyta o zdanie niezgodne z tekstem albo o pytanie, na które tekst nie odpowiada. Punkt jest za tę jedną odpowiedź, która z tekstem się nie zgadza. Trzy pozostałe zdania są zgodne, więc kto szuka zgodnego, zaznaczy którekolwiek z nich. W 2020 roku zdania A–⁠C mówiły o pasji przenośnie, „dodaje skrzydeł”, „pełnymi garściami”, ale były zgodne z tekstem; niezgodne było D. Zdanie zgodne z tekstem w takim zadaniu to 0.

W 2020 roku tekst Małgorzaty Smoczyńskiej „Życie z pasją”. Zdanie D brzmiało: „Pasja sprawia, że codzienne aktywności muszą zejść na dalszy plan”, a autorka pisze, że pasja wzbogaca codzienne życie.

Akapit to fragment tekstu zaczęty od nowej linijki, zwykle z wcięciem. Gdy polecenie wskazuje akapit, punkt jest za odpowiedź z tego jednego akapitu. Pomyłka o jeden akapit przesuwa całą odpowiedź, a treść sąsiednich akapitów często pasuje do innych opcji. W 2023 roku w 5. akapicie tekstu o talentach była mowa o ich ciemnej stronie, więc poprawne było C. Odpowiedź z ostatniego akapitu to 0.

W 2023 roku polecenie pytało, na które pytanie odpowiada 5. akapit tekstu Jolanty Marii Berent. Do wyboru: A. Jak badacze definiują talent? B. Jak odkryć talenty? C. Czy talenty mogą mieć minusy? D. Jak pielęgnowanie talentów wpływa na życie? Akapit zaczyna się od zdania, że każdy talent może też mieć ciemną stronę.

Zdania do oceny rzadko powtarzają tekst słowo w słowo. Klucz uznaje zdanie za prawdziwe, gdy jego sens wynika z tekstu, nawet jeśli tych słów w tekście nie ma. Kto szuka identycznego sformułowania, zaznacza F przy zdaniach prawdziwych. W 2025 roku tekst mówił o harmonii żywiołów i o przyjaźni ludzi o różnych charakterach, a zdanie brzmiało „harmonijne współistnienie przeciwieństw”: to P. F tylko dlatego, że brak tych słów, to 0.

W 2025 roku tekst Anny Vivarelli „Czyim jesteś przyjacielem?”. Zdanie 1: według Empedoklesa przyjaźń pozwala na harmonijne współistnienie przeciwieństw. Zdanie 2: według Arystotelesa przyjaźń zobowiązuje do przemilczenia błędów przyjaciela.

Zaproszenie i ogłoszenie mają 3 punkty: 2 za treść i formę, 1 za poprawność. Treść i forma na 2 punkty wymagają dwóch argumentów i pięciu elementów formy. Argument zachęca, czyli mówi, co przyjdzie z udziału: spotkanie z aktorami, warsztaty, nagroda. Zaproszenie albo ogłoszenie było w każdym z 7 arkuszy, zawsze za 3 punkty, razem 21 punktów. Streszczenie lektury, na której oparto spektakl, nie zachęca, więc nie jest argumentem.

W 2019 roku polecenie: zredaguj zaproszenie na premierę spektaklu „Tajemnice oswajania” według „Małego Księcia” i zachęć do obejrzenia dwoma argumentami. Klucz w przykładzie na 3 punkty podaje rozmowę z aktorami i warsztaty teatralne po spektaklu.

Pięć elementów formy w ogłoszeniu to: kto ogłasza, komu ogłasza, co ogłasza, kiedy i gdzie się odbywa. Trzy elementy to 0 za treść i formę, cztery to 1 punkt, pięć to 2. „Wkrótce” i „w naszym mieście” to nie data i nie miejsce, więc egzaminator ich nie zaliczy. W 2020 roku przykład na 3 punkty miał 25 czerwca 2020 r., godzinę 16.00 i halę widowiskową Domu Kultury przy ulicy Jaśminowej 10. Brak daty i miejsca naraz to 0 za treść i formę.

W 2020 roku polecenie: zredaguj ogłoszenie o spotkaniu z człowiekiem, który ma niezwykłą pasję, i zachęć mieszkańców dwoma argumentami. Nie cytuj sformułowań z arkusza.

Punkt za poprawność jest za łącznie najwyżej dwa błędy językowe, ortograficzne i interpunkcyjne; trzy błędy to 0, a u uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się cztery. Tekst ma kilka zdań, więc każdy przecinek i każda litera liczą się mocno. Klucz ocenia treść i poprawność rozłącznie, czyli osobno: bardzo dobre zaproszenie z trzema błędami ma 2 z 3 punktów. Brak przecinka przed „który”, „premiere” bez ogonka i „napewno” łącznie to trzy błędy.

W 2023 roku polecenie: zredaguj zaproszenie na premierę filmu „Łowcy talentów”. Przykład na 3 punkty: Samorząd Uczniowski zaprasza 16 czerwca 2023 r. do sali głównej Domu Kultury w Strzelinie, seans o 17:30, po filmie konkurs talentów i rozmowa z twórcami.

W ogłoszeniu łatwo pominąć dwa elementy, bo nie zaczyna się od „zapraszam”. Klucz wymaga: kto ogłasza i komu ogłasza, obok tego, co, kiedy i gdzie. Adresat to zwrot na początku, na przykład „Uczniowie!”, a nadawca to podpis na końcu. W 2024 roku przykład na 3 punkty zaczynał się od „Uczniowie!”, a kończył podpisem „Przewodnicząca Samorządu Uczniowskiego Anna Nowak”. Ogłoszenie bez adresata i bez podpisu ma trzy elementy, czyli 0 za treść i formę.

W 2024 roku polecenie: zredaguj ogłoszenie o otwarciu wystawy fotograficznej „Szczęście zatrzymane w obiektywie” i zachęć dwoma argumentami. Klucz w przykładzie podaje datę 25 maja 2024 roku, godzinę 10.00 i galerię przy ul. Szkolnej 8.

W poleceniu „wybierz lekturę, podaj tytuł i bohatera, uzasadnij i przywołaj sytuację” są cztery elementy. 2 punkty są za tytuł, bohatera i poprawne uzasadnienie zilustrowane sytuacją z lektury; uzasadnienie bez sytuacji to 1 punkt. Sytuacja to jedna scena z książki: kto, co zrobił, w jakich okolicznościach. Takie zadanie było w każdym z 7 arkuszy i dało razem 16 punktów. W 2023 roku stało przy projektach zakładek do książek, dlatego na tej stronie liczymy je w celu „Plakat, ilustracja, grafika a lektura”, a tu widać 6 z 7 egzaminów. Uzasadnienie bez sceny to połowa punktów.

W 2019 roku lis z „Małego Księcia” mówi: „Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu”. W 5.2 trzeba było wskazać bohatera innej lektury, który postąpił zgodnie z tymi słowami. Klucz podaje przykład Marka Winicjusza z „Quo vadis”.

Niektóre polecenia podają myśl złożoną z dwóch części, na przykład „Zgoda buduje, niezgoda rujnuje”. Uzasadnienie jednej części klucz ocenia najwyżej na 1 punkt. Druga część zwykle wymaga innej sceny, więc trzeba jej poszukać osobno. W 2022 roku pełne 2 punkty dostał przykład z „Pana Tadeusza”, w którym spór o zamek prowadzi do nieszczęścia, a pojednanie rodów kończy się zaręczynami. Sama kłótnia bez zgody to 1 punkt.

W 2022 roku, po fragmencie „Zemsty”, polecenie kazało wybrać inną lekturę, która potwierdza, że „zgoda buduje, niezgoda rujnuje”. Trzeba było podać tytuł, bohaterów i sytuację. Klucz dał 0 za Ebenezera Scrooge’a, który „żył w niezgodzie z otaczającymi go ludźmi”: w odpowiedzi nie ma ani sytuacji z lektury, ani tego, że zgoda coś zbudowała.

Klucz rozróżnia uzasadnienie ogólne i uzasadnienie z sytuacją. Zdanie, które podsumowuje bohatera, ale nie opisuje żadnego zdarzenia, daje 1 punkt. Scena musi pasować do słowa z polecenia: tu do czynu ponad siły zwykłego człowieka. W 2024 roku klucz dał 1 punkt za Ordona, który „poświęcił swoje życie dla dobra ojczyzny”, a 2 za to, że wysadził redutę, żeby przeciwnik nie przejął amunicji. „Poświęcił życie dla ojczyzny” bez zdarzenia to 1 punkt.

W 2024 roku, po fragmencie „Kamieni na szaniec” o Alku, polecenie kazało wybrać bohatera innej lektury, który zdobył się na bohaterski czyn przekraczający możliwości przeciętnego człowieka. Klucz podaje Ordona z „Reduty Ordona” i Marka Winicjusza z „Quo vadis”, który w czasie pożaru Rzymu szukał Ligii.

Postawa to sposób, w jaki ktoś się zachowuje i co myśli o świecie. Punkt jest za uzasadnienie odwołujące się do obu utworów. Porównanie stanowisk, kim kto był, nie jest porównaniem postaw. W 2020 roku klucz przyjął obie odpowiedzi, „przypomina” i „nie przypomina”, gdy obok stała cecha postawy, na przykład wysokie mniemanie o sobie. Zawód albo funkcja bohatera zamiast cechy to 0.

W 2020 roku był fragment „Artysty” Sławomira Mrożka, w którym Kogut zgłasza się do cyrku jako artysta. W 8.2 polecenie pytało, czy postawa Koguta przypomina postawę Nerona z „Quo vadis”, który uważał się za wielkiego poetę.

Plakat albo okładka to interpretacja książki zapisana obrazem. Punkt jest za wskazanie elementu i wyjaśnienie jego sensu w kontekście całej lektury, osobno za każdy element. Nazwa elementu albo opis, jak wygląda, to dopiero połowa pracy. Zadania, w których łączysz grafikę z lekturą, były w 6 z 7 arkuszy i dały razem 13 punktów. Element bez wyjaśnienia to 0 za ten element.

W 2019 roku był plakat do filmu „Syzyfowe prace” według powieści Stefana Żeromskiego. Na plakacie są między innymi biało-czerwone skrzydła i tabliczka z rosyjskim napisem. Powieść opowiada o polskich uczniach w szkole, w której zaborca rosyjski próbował zrobić z nich Rosjan.

Wyjaśnić związek elementu z treścią to wskazać, w którym miejscu książki ten element się pojawia. Punkt jest za wyjaśnienie związku każdego elementu z treścią lektury, a tytuł lektury jest wymagany na każdym progu. Zdanie „to zwierzę z lektury” mówi tylko, że element pasuje, a nie dlaczego. W 2021 roku klucz dał punkt za lisa, który nauczył Małego Księcia, czym jest przyjaźń. Nazwanie postaci bez zdarzenia nie daje punktu.

W 2021 roku były karty z kalendarza z obrazkami do czterech lektur: „Małego Księcia”, „Balladyny”, „Dziadów” cz. II i „Opowieści wigilijnej”. Polecenie: wybierz kartę, podaj tytuł lektury i wyjaśnij związek dwóch elementów z jej treścią.

Element plakatu często jest symbolem, czyli znakiem, który znaczy coś więcej niż to, co widać. Klucz daje punkt za sens elementu w kontekście lektury. Korona na oczach nie znaczy „królowa”, tylko to, że chęć władzy zasłoniła bohaterce świat. W 2023 roku klucz przyjął wyjaśnienia: pragnienie korony zaślepiło Balladynę, a krople krwi na koronie pokazują, że dla władzy stała się zbrodniarką. Opis elementu, „na plakacie jest korona”, to 0 za ten element.

W 2023 roku był plakat do spektaklu „Balladyna”: postać z koroną nasuniętą na oczy, na koronie krople krwi. Polecenie: wybierz dwa elementy graficzne i wyjaśnij ich sens w kontekście utworu Juliusza Słowackiego.

Gdy polecenie pyta, jak elementy łączą się z działaniami bohaterów, punkt jest za element i wyjaśnienie, jakie działanie przedstawia. Działanie musi być prawdziwe: przypisanie akcji nie temu miejscu to błąd rzeczowy. W 2024 roku klucz wymienia na przykład kino i wpuszczanie gazu do kin, fotografa i wybijanie szyb w zakładach współpracujących z Niemcami, samochód więźniarkę i odbicie Rudego pod Arsenałem. Pole planszy nazwane bez akcji to 0 za ten element.

W 2024 roku uczniowie zaprojektowali grę planszową według „Kamieni na szaniec”: na polach są kino, fotograf, restauracja, sklep z wędlinami, pociąg i samochód. Polecenie: wybierz dwa elementy i wyjaśnij, jak łączą się z działaniami bohaterów.

Imiesłów to forma czasownika, która działa jak przymiotnik („widzący”) albo jak przysłówek („pracując”). Punkt jest za oba imiesłowy w formie, która pasuje do zdania. Po „należeli do wynalazców” potrzebny jest dopełniacz liczby mnogiej, a „pracując” mówi o czynności w tym samym czasie co „głowił się”. W 2019 roku klucz: „widzących”, „pracując”. „Pracowawszy” to czynność wcześniejsza, więc zmienia sens.

W 2019 roku zdania do przekształcenia: „Bracia Lumière należeli do wynalazców, którzy w kinematografie widzieli bardziej zabawkę niż sztukę” i „…nad jakimi się głowił, gdy pracował w teatrze”. W luki wpisujesz imiesłowy od podkreślonych czasowników.

Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania „jaki? czyj? czego?”, a dopełnienie uzupełnia czasownik. Funkcję wyrazu ustalasz po tym, do którego wyrazu się odnosi. Rzeczownik w dopełniaczu kojarzy się z dopełnieniem, ale jeśli określa inny rzeczownik, jest przydawką. W 2020 roku „naładowania akumulatorów”: „akumulatorów” to rzeczownik w dopełniaczu, który określa „naładowania”, więc odpowiedź B i C. „Dopełnienie” to tu 0.

W 2020 roku zdanie: „Stąd efektem oddawania się pasji jest poczucie naładowania akumulatorów”. W 18.1 podkreślony wyraz „akumulatorów” to rzeczownik A. w bierniku albo B. w dopełniaczu, pełniący funkcję C. przydawki albo D. dopełnienia.

„Nie” z przymiotnikami i przysłówkami w stopniu równym piszesz łącznie („niedobrze”), ale w stopniu wyższym i najwyższym rozdzielnie: „nie lepiej”, „nie najlepiej”. Najpierw ustal stopień, potem pisownię, bo jedno wynika z drugiego. W 2023 roku „najlepiej” to przysłówek w stopniu najwyższym, więc odpowiedź B i D. „Łącznie” to reguła stopnia równego.

W 2023 roku zdanie z tekstu o talentach: „W kuchni sprawdzasz się najlepiej przy robieniu herbaty”. Pytanie dotyczyło stopnia przysłówka „najlepiej”, A. wyższego albo B. najwyższego, i pisowni „nie” z tym wyrazem, C. łącznie albo D. rozdzielnie.

Temat to to, o czym jest cały tekst, nazwane jednym wyrażeniem. Za 2 punkty klucz chce poprawnego tematu i tego, co o nim powiedziano, na właściwym poziomie uogólnienia. Temat za szeroki, na przykład „nasze życie”, pasuje do każdego tekstu. Streszczenie z szablonem było w 5 arkuszach i za każde były 2 punkty. Temat „nasze życie” w tekście o pasji to 0.

W 2020 roku szablon brzmiał: „Tematem tekstu Małgorzaty Smoczyńskiej jest … . Autorka skupia się na … i dochodzi do wniosku, że … .” Tekst „Życie z pasją” mówi, czym jest pasja i co daje człowiekowi.

Streszczenie ma pokazać, że rozumiesz tekst. Uwaga w kluczu: wypowiedź w całości złożona z fragmentów przepisanych z tekstu to 0. Przepisane zdanie zwykle nie pasuje też gramatycznie do początku zdania w szablonie. W 2022 roku klucz ocenił na 0 tekst, w którym po „rozpoczyna swoje rozważania od” stało przepisane zdanie z pierwszego akapitu. Cytat wstawiony w lukę psuje i sens, i składnię.

W 2022 roku szablon do tekstu Andrzeja Kojdera „Pochwała przyjaźni”: „Andrzej Kojder rozpoczyna swoje rozważania od … W kolejnych akapitach odwołuje się do … Przywołuje również przysłowia dotyczące przyjaźni, aby … Podsumowując rozważania, stwierdza, że …”.

Poziom uogólnienia to to, jak szeroko ujmujesz treść: streszczenie mówi o myślach, a nie o pojedynczych przykładach. Gdy temat i treść są dobre, ale poziom uogólnienia jest zaburzony, klucz daje 1 punkt zamiast 2. Szczegół z tekstu jest prawdziwy, ale zajmuje miejsce głównej myśli. W 2023 roku klucz dał 1 punkt za „ilość różnorodnych ludzkich talentów”, a 2 za myśl, że talent, którego nie rozwijamy, może się zmarnować. Liczba albo przykład z tekstu zamiast myśli to 1 punkt.

W 2023 roku szablon do tekstu „Odblokuj swój talent”: „Jolanta Maria Berent w przytoczonym tekście podejmuje temat … . Autorka zwraca uwagę na … . Zauważa ponadto … i przekonuje, że … .”

Ó piszesz między innymi wtedy, gdy w innej formie wyrazu wymienia się na o. Polecenie pyta o tę samą szczegółową zasadę, więc obie litery muszą się wymieniać tak samo. „Sposób” ma ó, bo jest „sposobu”, a „dwóch” ma ó, bo jest „dwoje”. W 2019 roku poprawne było B, „dwóch”. „Róża” ma ó niewymienne, czyli takie, które trzeba zapamiętać.

W 2019 roku polecenie: w którym wyrazie ó piszesz według tej samej szczegółowej zasady co w „sposób”? A. róża, B. dwóch, C. próżne, D. później.

Spójniki „ale”, „lecz”, „a” łączą zdania, które się sobie przeciwstawiają. Gdy łączą zdania albo przeciwstawione części zdania, stawiasz przed nimi przecinek. W zadaniu na błędną interpunkcję błąd to najczęściej brak przecinka, a nie przecinek nadmiarowy. W 2023 roku w zdaniu o żonie Kirkora zabrakło przecinka przed „ale”: odpowiedź D. Przecinek przed „która” albo przed „dlatego” jest poprawny, więc A i C to 0.

W 2023 roku karty do gry o „Balladynie”. Zdanie D brzmiało: „Żona Kirkora zapewniała męża o swoim uczuciu ale tak naprawdę wcale go nie kochała”.

Wtrącenie to słowa wstawione w środek zdania, które można wyjąć bez szkody dla reszty. Oddzielasz je przecinkami z obu stron. Gdy pierwszy przecinek już stoi w tekście, łatwo zapomnieć o drugim. W 2022 roku na fiszce trzeba było wstawić przecinek po „wojewoda” oraz przed „gdy” i przed „więc”; punkt jest tylko za trzy. Brak przecinka zamykającego to 0.

W 2022 roku fiszka mówiła o prawdziwym sporze z XVII wieku, z którego Aleksander Fredro wziął pomysł na „Zemstę”. Klucz podaje poprawny tekst: „Piotr Firlej, jako wojewoda, uważał Skotnickiego za niegodnego siebie sąsiada i dokuczał mu, gdy tylko nadarzała się do tego sposobność. Skotnicki nie ustępował mu, więc sprawa znalazła się w trybunale”.

Gdy polecenie pyta, czy grafika pasuje do tekstu, punkt jest za uzasadnienie z odwołaniem do tekstu. Odwołanie musi oddawać myśl autora wiernie: przesada to myśl, której w tekście nie ma. W 2022 roku klucz ocenił na 0 odpowiedź, według której autor pisze, że ludzie „żyją wyłącznie internetem”. Zdanie przypisane autorowi, którego nie napisał, to 0.

W 2022 roku grafika Pawła Kuczyńskiego „Wyspy” pokazywała samotnych ludzi skupionych na swoich telefonach. Polecenie: czy mogłaby być ilustracją do tekstu „Pochwała przyjaźni” Andrzeja Kojdera? Uzasadnij.

Polecenie mówi czasem, że argument ma odnosić się „zarówno do tekstu, jak i do rysunku”. 2 punkty są za argument, który odwołuje się do obu i je ze sobą wiąże; jedno z dwóch albo oba bez powiązania to 1 punkt. Wypowiedź ogólna o temacie, bez tekstu i bez rysunku, nie odpowiada na polecenie. W 2023 roku klucz dał 2 punkty za ślimaka na deskorolce, który odblokował ukryty talent, tak jak w artykule. Ogólne zdanie o talencie to 0.

W 2023 roku rysunek pokazywał ślimaka, który wzbija się w powietrze na deskorolce. Polecenie: czy treść rysunku jest zgodna z wymową tekstu „Odblokuj swój talent”? Wymowa tekstu to jego główne przesłanie.

Przy wierszu klucz przyjmuje różne stanowiska, o ile uzasadnienie jest zgodne z treścią wiersza. Zdanie sprzeczne z tym, co stoi w wierszu, zeruje odpowiedź, nawet gdy stanowisko jest dopuszczalne. W 2024 roku klucz przyjął i „może stanowić komentarz”, i „nie może”, ale dał 0 za twierdzenie, że w wierszu „nie ma nic o szczęściu”, choć pierwszy wers to „Dzień taki szczęśliwy”. Zdanie przeczące pierwszemu wersowi to 0.

W 2024 roku był wiersz Czesława Miłosza „Dar” i opinia filozofa Alaina, że szczęścia trzeba chcieć i je tworzyć. W 15.2 polecenie pytało, czy ta opinia może być komentarzem do wiersza.

Słownik podaje kilka znaczeń jednego słowa, ponumerowanych. Punkt jest za zdanie, w którym słowo ma dokładnie wskazane znaczenie. Zamień słowo na definicję i przeczytaj zdanie: tylko jedno zabrzmi sensownie. W 2019 roku znaczenie 1. słowa „kino” to budynek do wyświetlania filmów; pasowało tylko zdanie B. „20 złotych na kino” to pieniądze na seans, czyli znaczenie 3.

W 2019 roku definicja: 1. obiekt widowiskowy do publicznej projekcji filmów, 2. sztuka filmowa, 3. seans filmowy. Zdania: A. Dostałem na urodziny 20 złotych na kino. B. W kinie zawsze można obejrzeć najnowsze filmy. C. Początki kina dźwiękowego… D. Gwiazda kina…

W zadaniu z dwiema parami najpierw ustalasz, w jakim znaczeniu użyto słowa, a potem szukasz zdania z tym samym znaczeniem. Punkt jest za obie części naraz. Najczęstsze znaczenie z codziennej mowy kusi, nawet gdy nie pasuje do zdania z polecenia. W 2022 roku „związek teorii z praktyką” to znaczenie 1., stosunek między rzeczami, a pasowało zdanie D o związku między faktami. „Związek tych dwojga” to relacja między ludźmi, czyli znaczenie 2.

W 2022 roku definicja słowa „związek”: 1. stosunek między rzeczami lub zjawiskami, 2. stosunki łączące ludzi, 3. kontakt, 4. organizacja. Zdanie z polecenia: „Nie ma żadnego związku teorii z praktyką”. Do wyboru C: „Związek tych dwojga nie ma żadnej przyszłości”, D: „Długo szukał związku między poszczególnymi faktami”.

Przenośnia to słowa użyte w innym znaczeniu niż dosłowne. Klucz przyjmuje znaczenie, które wynika z fragmentu. Pojedyncze słowo, na przykład „żywy”, kojarzy się z tempem albo z pośpiechem, a całe wyrażenie znaczy coś innego. W 2024 roku „żywy i bezpośredni udział” Zośki znaczył, że działał z zaangażowaniem: przewodził i bił rekordy. „Szybko” to skojarzenie z jednym słowem.

W 2024 roku fragment „Kamieni na szaniec”: Zośka brał w każdej pracy „żywy i bezpośredni udział”, przewodził w czasie malowania „victorii” i bił rekordy w rysowaniu „kotwic”. Do wyboru: A. szybko, B. konsekwentnie, C. bez zastanowienia, D. z zaangażowaniem.

Didaskalia to tekst w dramacie, który nie jest mówiony przez postacie: autor podaje w nim, gdzie kto stoi, co robi i jak mówi. Zdanie o didaskaliach jest prawdziwe tylko wtedy, gdy ta informacja naprawdę stoi w didaskaliach, czyli w nawiasie albo kursywą. Informacja z kwestii postaci, czyli z tego, co mówią, nie jest informacją z didaskaliów. W 2022 roku didaskalia „Zemsty” mówiły, skąd Cześnik i Rejent obserwują mur, ale nie opisywały wyglądu bohaterów. P przy wyglądzie bohaterów to 0.

W 2022 roku fragment „Zemsty” pokazywał kłótnię przy murze. Zdanie 1: didaskalia mówią, skąd Cześnik i Rejent obserwują wydarzenia. Zdanie 2: didaskalia mówią o wyglądzie bohaterów; wzmianka o służących z kijami nie jest opisem wyglądu.

Dramat romantyczny, taki jak „Balladyna”, łamie dawne zasady: akcja trwa długo i dzieje się w wielu miejscach. Klucz przyjmuje jako cechę świata przedstawionego łączenie elementów realistycznych i fantastycznych. Obok ludzi, czyli Balladyny, Aliny i Kirkora, występują Goplana, Skierka i Chochlik. W 2023 roku poprawna była odpowiedź B. Akcja w ciągu jednej doby albo w jednym miejscu to zasady dawnego teatru, których „Balladyna” nie przestrzega.

W 2023 roku polecenie: odwołując się do całego utworu, dokończ zdanie o cesze świata przedstawionego w „Balladynie”. Do wyboru: A. czas akcji nieprzekraczający jednej doby, B. łączenie elementów realistycznych i fantastycznych, C. brak związku przyczynowo-skutkowego, D. jedno miejsce akcji.

Wiersz, czyli tekst pisany wersami, może być liryką, epiką albo dramatem. Dramat to utwór przeznaczony do wystawienia na scenie, złożony z kwestii postaci i didaskaliów. „Dziady” cz. II i „Balladyna” to dramaty, choć oba utwory są pisane wierszem. W 2023 roku poprawna była odpowiedź A, „Dziady” cz. II. „Pan Tadeusz” to epika, bo opowiada narrator.

W 2023 roku polecenie pytało, który utwór Adama Mickiewicza należy do tego samego rodzaju co „Balladyna”. Do wyboru: A. „Dziady” cz. II, B. „Śmierć Pułkownika”, C. „Reduta Ordona”, D. „Pan Tadeusz”.

Wyraz pochodny powstaje od innego wyrazu przez dodanie formantu, czyli przyrostka albo przedrostka. Pytanie o formant to pytanie o to, co nazywa nowy wyraz. Przyrostek -ca w „wynalazca” robi z czynności, „wynaleźć”, nazwę osoby, która ją wykonuje. W 2019 roku poprawna była odpowiedź D, nazwa wykonawcy czynności. „Czynność” to nazwa wyrazu podstawowego, a nie pochodnego.

W 2019 roku polecenie: formant w wyrazie „wynalazca” wskazuje na nazwę A. cechy, B. narzędzia, C. czynności, D. wykonawcy czynności. Tak samo działa -ca w „obrońca” albo „sprzedawca”.

Aspekt to cecha czasownika: dokonany mówi o czynności skończonej („zrobić”), niedokonany o trwającej („robić”). Pytanie o funkcję formantu dotyczy tego, co zmienia w wyrazie. „Przyjechać” powstało od niedokonanego „jechać” i jest dokonane; tak samo „skończyć” od „kończyć”. W 2020 roku poprawna była odpowiedź B. „Zdumiewać” to czasownik niedokonany, więc jego przedrostek nie robi tego samego.

W 2020 roku polecenie: wskaż wyraz utworzony formantem o tej samej funkcji co w „przyjechać”. Do wyboru: A. uderzać, B. skończyć, C. zdumiewać, D. przytakiwać. Trzy odpowiedzi to czasowniki niedokonane, jedna jest dokonana.

Przymiotnik odpowiada na pytanie „jaki?”, przysłówek na „jak?”, a rzeczownik na „kto? co?”. Punkt jest za wyraz z tej rodziny i tej części mowy, o którą pyta polecenie. „Wrogo” należy do rodziny „wróg”, ale jest przysłówkiem. W 2022 roku klucz przyjął w 17.2 „wrogi” albo „złowrogi”. Rzeczownik albo przysłówek zamiast przymiotnika to 0 za 17.2.

W 2022 roku w 17.2 trzeba było dopisać przymiotnik należący do tej samej rodziny co „wróg” i „wrogość”. Rodzina wyrazów to wyrazy o wspólnym rdzeniu, tu wrog- i wróg-.